آسیب شناسی بازیگری در تئاتر اصفهان»
همان طور که بر همگان مبرهن است تئاتر اصفهان در مقام مقایسه از لحاظ کمیت با پایتخت تفاوتی بسیار دارد. شاهد بوده ایم که در سالهای اخیر تئاتر تهران به طور متوسط، همزمان حدود صد تئاتر بر صحنه در حال اجراست. این در حالیست که در تئاتر اصفهان در بهترین حالت، ما هشت تئاتر بیشتر بر صحنه نداریم و در بسیاری از مواقع نیز کمتر از این است. مبحث کیفیت نیز در کنار کمیت، موضوع حائز اهمیتی است که جداگانه بحثی مستوفی می طلبد. اما همین کمیت ها بر مبحث بازیگری در تئاتر اصفهان تأثیرات مهمی را در بر داشته است. بازیگری یکی از عناصر مهم و قابل توجه در هنر تئاتر است. بازیگر در تئاتر همانند مهاجم و فوروارد در ورزش فوتبال عمل می کند، کسی است که مرحلۀ نهایی به ثمر رسیدن زحمات نمایشنامه نویس، کارگردان، دراماتورژ، مدیران اجرایی، طراحان و . را به انجام می رساند و گل آخر را می زند. هدف در انتها به دست بازیگر است که بر صحنه محقق می شود، بر این اساس بازیگری در میان زمینه ها و عناصر تشکیل دهندۀ هنر تئاتر از جایگاه ویژه و طبعاً پر طرفدارتری برخوردار است.
بازیگرانی که هم اکنون در تئاتر اصفهان شناخته شده هستند به چند دسته تقسیم می شوند؛ یک عده که اقلیت این جمع را تشکیل می دهند کسانی هستند که در دانشگاه های پایتخت یا سایر شهرها به تحصیل تخصصی در رشتۀ بازیگری پرداخته اند و همچنان در شهر خود فعالند. عدۀ دیگر فارغ التحصیلان آموزشگاه های شناخته شدۀ پایتخت از قبیل سمندریان، کارنامه، تارخ و غیره هستند. دستۀ دیگر هنرجویانی هستند که در آموزشگاه های معدود موجود در اصفهان آموزش دیده یا در حال آموزش دیدنند. عدۀ دیگر، بازیگرانی تجربی هستند که صرفاً بر اساس تجربه و کارهایی که به مرور در این زمینه انجام داده اند بر صحنه بازی می کنند و از اساس آموزش خاصی در هیچ دانشگاه یا مرکزی ندیده اند. دستۀ دیگری نیز داریم که البته هنوز مشخصاً و به تواتر پا به عرصۀ بازیگری نگذاشته اند اما در راه هستند و به زودی فرا خواهند رسید، این دسته همان دانشجویان دانشگاه هایی محلی در اصفهان از قبیل دانشگاه سپهر و فرهنگ و هنر می باشند.
در میان تمامی این دسته هایی که برشمردیم هم نابازیگر وجود دارد، هم بازیگر ضعیف، هم بازیگر متوسط و هم بازیگر خوب که البته دستۀ آخر در این بین از اقلیت برخوردار است. یکی از نقاط قوت و تقویت کننده از نظر تئوری و علمی برای بازیگری تئاتر اصفهان دانشگاه سابق سوره بود. این دانشگاه دولتی از استادان خبرۀ ملی ما در این زمینه بهره می برد و ایشان اغلب آخر هفته به طور پروازی برای تدریس به این دانشگاه می آمدند. هنگامی که متأسفانه در دهۀ هشتاد توسط نهادی افراطی این دانشگاه به تعطیلی کشانیده شد، تئاتر اصفهان و از جمله بازیگری ما از این ناحیه ضربۀ سخت و جبران ناپذیری خورد. اگر این دانشگاه به دلایل واهی تعطیل نمی شد هم اکنون حدود بیش از دو دهه از فعالیتش می گذشت و مطمئناً در این سال ها و با حضور استادان مبرّز ملی و بین المللی شاهد رشد قابل توجهی در بازیگری تئاترمان می بودیم. ضمن اینکه ما همانند پایتخت از کارگاه های گاه به گاه شخصیت ها و متخصصان بزرگ بین المللی سایر کشورها نیز برخوردار نیستیم و اغلب این دوره های کوتاه مدت کارگاهی در تهران و با هزینه هایی بالا برگزار می گردند که شرکت در آنها برای اکثر فعالان بازیگری در اصفهان ناممکن است.
آسیب دیگری که در این سالها در عرصۀ بازیگری تئاتر اصفهان به چشم می خورد عبارت است از مدیریت نامناسب خود تئاتری ها برای به کارگیری مطلوب از ظرفیت و پتانسیل موجود. به دلایل متعدد گروه های فعال تئاتری در اصفهان معدود و انگشت شمارند و بالطبع به همین خاطر در این فضا همیشه شاهد افرادی تکراری و ثابت در مقام کارگردان هستیم. خانوادۀ تئاتر این شهر بسیار کوچک و جمع و جور است از این رو همه تقریباً نسبت به کم و کیف کار یکدیگر آگاهی دارند، حتی بسیاری بر مسائل خصوصی زندگی یکدیگر نیز آگاهند تا دیگر چه رسد به باقی مسائل. با توجه به این موضوع همۀ کسانی که در این فضا حضور دارند به خوبی می دانند که چه کسی بازیگر خوب است، چه کسی متوسط و چه کسی ضعیف، اما سؤال اینجاست که پس چرا با وجود این آگاهی ها تعداد قابل توجهی از همان بازیگران خوب انگشت شمار را هم کمتر بر صحنه های تئاتر اصفهان می بینیم یا اصلاً نمی بینیم. این اتفاق نیز دلایلی دارد که لازم است به آنها پرداخته شود. برخی از این علت ها از دیدگاه بنده عبارتند از:
1 - برخی از کارگردانان که نسبت به دیگران پرکار نیز به شمار می روند، خود آموزشگاه دارند و چون به خاطر جذب هنرجو در تبلیغات خود به آنها وعدۀ جذب برای بازی در تئاترهایشان را می دهند، طبیعتاً بخش عمده ای از نیاز به بازیگری خود را از همین قشر تأمین می کنند.
2 - بعضی از همین افراد آموزشگاه دار معمولاً به هنرجو برای بازی در تئاترشان هیچ دستمزدی پرداخت نمی کنند و به او می گویند که این کار جزو رزومۀ هنری او محسوب شده، ارزشش را دارد و بنابراین دستمزدی دریافت نخواهد کرد. با این اوصاف این افراد با وجود نیروی کار مجانی ترجیح می دهند تا از همین نوآموزان بهره بگیرند تا اینکه بخواهند بازیگر قوی و باتجربه ای را که دستمزد از آنها طلب می کند به کار گیرند. در عوض دستمزدی که باید به او می پرداختند را کنج جیب می گذارند و استفاده اش را می برند.
3 - دیده شده که برخی از همین کارگردانان در همین اصفهان نه تنها به هنرجو یا نوآموز یا شاگرد سابق خود دستمزدی برای بازی کردن پرداخت نمی کنند، بلکه حتی نقش را به او می فروشند؛ یعنی بر اساس اهمیت و پررنگی نقش یا پر دیالوگ و کم دیالوگ بودن آن، بر روی نقش های تئاترشان قیمت می گذارند و واگذار می کنند! به این گونه تئاتر که هنری خاص، تأثیر گذار و تفکر محور است را در حد یک حراجی یا بازار مکاره نزول داده از شأنش می کاهند.
4 - برخی از این کارگردانان مکان و زمان تمرین تئاتر را به فضایی جهت تخلیۀ خشم یا جبران ناکامی های شخصی خود تبدیل کرده اند، به نحوی که در هنگام تمرین حتی اهانت، داد و فریاد و فحاشی را چاشنی کار خود می کنند چنانکه به دلیل همجواری تمرین خود با برخی از ایشان صدای آنان را در برخورد با بازیگرانشان شنیده ام و شاهد طرز رفتارشان بوده ام. از هنرجویان و کسانی که برایشان کار کرده اند نیز افزون بر دیده های خود در این زمینه بسیار شنیده ام. با این اوصاف طبیعی است که این قبیل افراد اگر بخواهند از بازیگران قوی و با تجربه برای نمایش خود استفاده کنند دیگر نمی توانند چنین رفتاری با آنان داشته باشند. ممکن است بازیگر تمرین را رها کند یا صبر کند تا اجرا فرا رسد و به ناگاه میدان را خالی کرده کار را به زمین بزند، پس اولویت انتخاب این کارگردانان همان گروه اول تازه کار و نوآموز قرار می گیرد، در نتیجه بازیگران بهترِ موجود در این زمینه گرفتار خانه نشینی می شوند.
5 - بخشی قابل توجه از کارگردانان تئاتر اصفهان در نمایش خود حتماً به شخصه بازی می کنند، در حالی که طبق گفته ها و نوشته های بزرگان این هنر بهتر این است که کارگردان در نمایش خود بازی نکند و توجه و تمرکزش را بر کارگردانی و دیدن کار از بیرون و در نتیجه احاطۀ بیشتر بر اثر خرج کند. یکی از دلایل این وضعیت این است که می توان گفت برخی از این کارگردانان در اصل دغدغۀ بازیگری دارند نه کارگردانی، اما به این دلیل که از سوی سایر گروه ها برای بازیگری دعوت نمی شوند تصمیم می گیرند که تا با کارگردانی کردن به خودشان بازی بدهند و عطش خویش را در زمینۀ دغدغه اصلی شان فرو بنشانند. دلیل دیگرش به نوعی راحت طلبی شبیه است تا چیز دیگری، آن هم این است که وقتی کارگردان در اثر خود بازی می کند فرد دیگری مسئول بازی کردن او نیست و کسی نیست تا بخواهد تراش چندانی به بازی او بدهد، این گونه است که خودش رئیس خودش می شود و در واقع خود را از امر و نهی شدن و خرده گیری شنیدن آسوده می کند، یکی از دلایلی که معمولاَ این بازی ها ضعیف از کار در می آیند در همین نکته نهفته است. دلیل دیگرش این است که متأسفانه جو اعتماد کمرنگی در فضای تئاتر ما وجود دارد بنابراین کارگردان نمی تواند به راحتی به کسی اعتماد کند چون بارها از این بابت ضربه خورده، بنابراین ترجیح می دهد که خودش در کارش بازی کند. البته باید گفت کمبود بازیگر خوب و زبدۀ تئاتر را نیز می توان از جمله دلایل این اتفاق در اصفهان به شمار آورد.
6 - بخشی دیگر از آسیب ها به نبود قانون مدون و محکم و جایگاهی ویژه تحت عنوان و با کارکرد یک شورای حل اختلاف برای تئاتر استان است. جایی که بر قرارداد بستن مابین طرفین تأکید و اام بگذارد و در صورت بروز اختلاف مداخله کند و اجازه ندهد تا کار به محاکم قضایی بکشد، در حالی که گاه شاهد بوده ایم که برخی بازیگران توسط نهاد مربوطه به تنظیم شکایت قضایی تشویق شده اند، در عوض اینکه دعوت به خویشتنداری و حل مسئله در خود خانوادۀ تئاتر بشوند و با استفاده از جایگاه دولتی و نظارتیشان به حل مسئله بپردازند. طبیعی است که در چنین فضایی بسیاری از کارگردانان ترجیح می دهند تا حتی یک بازیگر هم که شده کمتر به کار بگیرند و خود به جای او بازی کنند تا از دردسرهای احتمالی مذکور در امان باشند.
در یک کلام باید گفت که تمامی این آسیب های یاد شده متوجه زمینۀ بازیگری در تئاتر اصفهان هستند و لازم است تا هم از سوی خود اهالی تئاتر و هم از سوی مسئولین فکری جهت رفع آنها و بهبود وضعیت موجود گردد تا از زمین حاصلخیزتری جهت جوانه زدن استعدادهای جدید بازیگری و همچنین زمینی محکم و پرثبات جهت گام های بازیگران قوی و کارکردۀ خود برخوردار باشیم.
نویسنده: وحید عمرانی (عضو کانون ملی منتقدان تئاتر ایران)
تئاتر ,اصفهان ,بازیگری ,بازی ,های ,کار ,تئاتر اصفهان ,است که ,در این ,که در ,در تئاتر ,بازیگری تئاتر اصفهان
درباره این سایت